Арюун һүлдэтэ Алтаргана наадамнай мандаха болтогой!


Арюун һүлдэтэ Алтаргана наадамнай мандаха болтогой!

Бүхы дэлхэйн монгол туургатанай нангин газар уһан Эзэн Чингис Хаанай тоонто нютаг Дадал сомондо буряад-монголшууд хүхюутэй зугаатай уулзажа, ушаржа, нюур шарайгаа харалсажа, ирагуу дуугаа дуулалдажа, эрын гурбан нааданда илагшадтаа магтаал солоёо дуудажа, сүн сагаан сэдьхэлээ сэлижэ, Хүхэ мүнхэ тэнгэридээ, хүрьһэтэ номин хангайдаа арюун сагаан сүүгээ, хатан харын дээжээ үргэжэ, алда сэнхир хадагаа альган дээрээ дэлгээжэ, арюун һүлдэтэ Алтаргана наадандаа сугларжа, үрэ зүрхэнэйнгөө уяртар буряад дуугаа дуулалдажа, сээжэ сэдьхэлээ сэлмээжэ, Алан-гуа эжынгээ захиһан захяа заабари гээшые һанажа, эбтэй эетэй  энэ зундаа наадаабди. Хорин жэлэй саада тээ сэдьхэлэй дуудалгаар, зүрхэнэй зүнгөөр буряад арадай гүн гүнзэгыһөө мүндэлһэн энэ наадамнай буряад-монгол хүнүүдэй оюун ухаанда, эльгэ зүрхэндэ, сэдьхэл бодолдо сарашагүй мүр сараа үлөөгөө, туһа нэмэри болоо.

Хэнтэйн аймагай Дадал сомондо 1994 ондо «Буряад дуунай наадан» гэжэ анха түрүүн эхи абаhан «Алтаргана» наадамнай хаана түүдэгээ носоожо эхилээ hэн бэ,  тэрэл нютагтаа Дадал сомондо дахяад эрьен зохёон байгуулагдаба. Эгээн түрүүн хэнэй толгойдо иимэ бодол түрөө гээшэб, хэн эмхидхээ гээшэб, хэд тон түрүүшын шагналтан болоо гээшэб гэхэ мэтэ асуудалнууд намайе һонирхуулдаг тула, Эрхүүгэй  «Алтарганын» үедэ, Улаан-Баатарта юһэдэхи «Алтарганын» болоходо уулзаһан лэ хүнүүдһээ эдэ асуудалнуудые табижа,һурагшалдаг байгааб. Эдэ хөөрэлдөөнүүдые «Мүнгэн тобшо» сайтын уншагшадай анхаралда дурадхааб.

2008 ондо Эрхүүдэ болоһон «Алтарганын» нааданай үедэ арадай дуунай мүрысөө хаража байхадаа, Доржсүрэн гуайтай танилсаад, мүшхэхэдэмни, тэрэ иигэжэ хөөрөө бэлэй:
-Тэрэ үедэ би Хэнтэйн аймагай Дадал сомоной дарга тушаалтай байгааб. Буряад арадай дуунай һайндэр «Алтаргана» нааданиие  1994 ондо бэлдэлсэһэн,эмхидхэлсэһэн хүнүүдэй нэгэн гээшэб.
Аймагай соёлой хэлтэсэй мэргэжэлтэд нааданай хүтэлбэри бэлэдхээ һэн. Түрүүн наадандаа «Улаалзай» гэжэ нэрэ үгөөд байгаабди, улаалзайн зураг гоёор зуруулаад, тайзанаа шэмэглээд байтарнай, минии орлогшо залуу хүбүүн наадандаа «Алтаргана» дуунай нэрэ үгэебди гээд дурадхал оруулаа һэн. Алтан шаргал холтоһотой,наранда тэрэнь ялараад, үнэхөөр гоёор харагдадаг алтарганын нэрэ ямар гоёор һанаа гээшэб гэжэ бидэ ехэ баярлаа бэлэйбди. Улаан-Баатарһаа нэбтэрүүлгэ ерэжэ,наадыемнай буулгаад, Монголой арад түмэндэ харуулаа һэн. Үнгэтэ бэшээр буулгагдаһан түрүүшын «Алтарганын» бэшэлгэнүүдые мүнөө интернет соо харахада, «Алтаргана-1994» гээд бэшээтэй, тэгэн дундань улаалзай сэсэг зураатай тайзанай саана харагдана. Үбгэд, хүгшэд, залуушуул, хажуудань һонирхол дүүрэн үхибүүд булта «Хэрээтэй хээр», «Алтаргана» дуунуудые аялан дуулажа байна.

Хорин жэлэй саада тээ Дадал нютагта сугларhан буряадуудай нэбшэгэрээрээ зогсоод «Алтаргана» дуугаа дуулажа байhан видеобэшэлгэ харахадамнай, наадандаа сугларагшадай нюдэнүүдынь баярай ошоор ялалзажа, сэдьхэлэй оёорhоо салгидажа байhан баяр баясхаланиинь нюур шарай дээрэнь гэрэлтээд, омог дорюун дууниинь ирагуу hайханаар зэдэлхэнь ямар гайхамшаг гоёор, hайханаар харагдана гээшэб!  Ямар ухаансар, ямар сэсэн мэргэн, ямар буянтай хyнyyд  «Алтаргана» нааданиие hанажа эхи табяа гээшэб,  ямар гоёор алтаргана ургамалай нэрэ hанажа нэрлээ гээшэб! Энэ ургамал шэнги хүсэтэй үндэhэтэй, ами бүхэтэй, наранай туяа доро алталмалаар харагдадаг алтан шаргал холтоһонһоо боложо алтаргана гэжэ нэрлэгдэһэн, бута бутаар ургадаг, шарахан сэсэгтэй, түхэреэхэн набшаһатай, ааяма халуунда гандаагүй, намарай ольбондо даараагүй, шэмэрүүн хүйтэндэ хүлдөөгүй,  эшэнь татаашье һаа, ходорхогүй, угзараашье һаа абтахагүй, отолоошье һаа таһархагүй, тиимэл шангаһаа шанга, бүхэһөө бүхэ ургамал буряад арадай Алтаргана нааданай арюун һүлдэ болоһониинь гүн гүнзэгы удхатай байна.

Би өөрөө 2002 онһоо хойшо «Алтаргана» нааданда хабааданаб. Түрүүшээр боложол байдаг зунай наадан шэнгеэр һанагдадаг, тиимээр лэ хандадаг байгааб. Харин 2008 ондо Эрхүүдэ болоходонь, Шэнэхээнһээ ерэһэн буряадуудаар суг хамта байрада байхадаа, тэдэнэй «Алтаргана» нааданда ямар нангинаар хандана гээшэб гэжэ гайхаад, бидэнэр нютаг дээрээ байһан буряадууд арһа мяхан дээрээ юушье үзөөгүй, юушье  мэдэнэгүйбди  гэжэ тэндэл ойлгоо һэмби. Түрэһэн нютаг нугаяа, түрэл түтимөө  орхижо ошоһон буряад зоной үри һадаһад  «Алтаргана» нааданда зорижо ерээд, ерэжэ шадаагүй үндэр наһатай үбгэ эсэгэнэрэйнгээ эльгээһэн һү, архи, сагаан эдеэнэй дээжэ Ойхон, Бархандаа, Байгал далайдаа үргэхэмнай гэхэдэнь, Ангара мүрэнэй эрьедэ сэбэрхэн талмай дээрэ зүүн тээшээ зүг шэгээ олоод, орон дэлхэйдээ, угай сахюусадтаа үргэжэ байхадаа, жаргал зоболон, түрмэ шороон, зөөдэл хахасал, уйдхар гуниг, хэлмэгдэлгын хатуу шэрүүн жэлнүүдые, энээхэн зуун жэл соо юу үзөөгүйб даа буряад арадни гэһэн бодол толгойдомни эжэлүүдгүй ороод, тэсэжэл байһан зүрхэмни хайрлаһандаа хайлашахал гээд, халуун нулимса хасарыем хайража байгаа бэлэй. Хэдэн жэл үнгэрөөшье һаань, мартахыншье аргагүй, уярангүй байханшье бэрхэтэй.

«Алтаргана» наадан анхан Эзэн  Чингис хаанай  эхэ нютагта  эгээн түрүүн болоод, hyyлээрнь  Монгол Улсын  Дашбалбар сомондо, Хэнтэйн аймагай Дадал, Биндэр, Батширээт hомонуудта 4 удаа зохёогдоод, 2002 ондо Монгол Улсын хилые дабажа, Росси  гүрэнэй  Агын  тойрогто зохёон бүтээгдээ бэлэй.  Энэ сагhаа «Алтаргана» наадан Улас хоорондын хэмжээндэ хүрэжэ,  дэлхэй дүүрэн мэдээжэ болоо юм.   Дуунай баяр гээд эхилhэн наадамнай улам үргэдэжэ,   эдэбхи үүсхэл, хүсэл зориг  улам нэмэгдэжэ  байна. 2004 оной «Алтаргана» наадан  Монгол Улсын Чойбалсан хотын Хэрлэн мүрэнэй эрье  дээрэ, 2006 оной  наадан Улаан-Yдэ хотодо  зохёогдожо, Yбэр-Монголhоо, Шэнэхээнhээ, Монгол Уласhаа, Агаhаа, Эрхүүhээ  «Алтарганада»  ерэhэн буряад-монголшууд  эртэ урдын   yбгэ эсэгэнэрэйнгээ нютаг нуга Баргажан Түхэм  ерээбди гэжэ баясан бахархажа байгаа бэлэй.  2008 ондо Эрхүү можынхин   «Алтаргана» наадаяа  Ангара мүрэнэй эрьедэ угтан абаа бэлэй.

«Алтаргана» наадан буряад арадай дуу хүгжэмээ hэргээхэ, үльгэр домогоо мэдэхэ болохо, эрын гурбан наадаяа хүгжэн hалбаруулха, залуушуулдаа урлаг соёлоо, зан заншалаа, түүхэ намтараа, уран зохёолоо дамжуулан  хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ тон ехэ нүлѳѳ үзүүлнэ,  буряад-монголшууд гээшэбди гэжэ урма зориг бадаруулна. Арбан нэгэдэхи «Алтаргана» наадан Монгол Улсын Юрэнхы сайд Норовын Алтанхуягай эбигээл доро зохёон байгуулагдаһан байна. Энэ ушар хадаа «Алтаргана» нааданай һүр һүлдые, удха шанарые улам дээшэнь үргэнэ бшуу.   Тэрэ өөрөө засаг түрын үндэр тушаалта ноёд сайдтай хамта ерээд, нааданай нээлтэдэ амаршалгын үгэ хэлэжэ арад түмэниие баясуулаа юм.  Гурбан нуурай эрьедэ, hайхан Дэлюүн Болдог,  түргэн урасхалтай Онон хатан эжынгээ эрьедэ  түүдэгээ аhаажа,  «Алтаргана» наадандаа уяртараа буряад дуугаа дуулалдажа, ёохороо хатархадамнай, тэнгэри бурхад  баясаhан юумэдэл,  шэнгэхэн бороогой усаар бидэниие аршаанлан байгаа бэлэй.  «Алтаргана»  нааданай үедэ уулзаагyй түрэл саданартаяа уулзалгын  баяр болоно,   буряад дуугаа дуулаад зүрхэ  сэдьхэлэй  доhолтор уярал,  hайхан буряад  эхэ  хэлэн дээрээ үгэ хүүрээ хэлсэжэ байхада ямар ехэ жаргал гээшэб!

Монгол туургатанай хии морин өөдөө-өөдөө бадаран хиидэжэ, үндэhэтэнэймнай оюун ухаан, урлаг соёл, абьяас бэлиг улам-улам мандаха болтогой, эбтэй эетэй, зориг түгэлдэр, амгалан тайбан жаргажа ажаһуухамнай болтогой! Арюун һүлдэтэ Алтаргана наадамнай мандаха болтогой!

Намжилма Нанзатовна Бальжинимаева «Буряад Yнэн»  сониной  сэтгүүлшэн, «Мүнгэн тобшо» сайтын найруулагша, «Информ полис» сониной блогер.

 







Яндекс.Метрика